Mona, een rebel daar en dan of ook hier en nu?

Omdat ze haar mond niet kon houden, stuurde haar moeder haar naar Syrië om te gaan studeren. Toch werd haar vader bij wijze van weerwraak opgepakt. Zijn lot is erg onzeker. Mona was en is een rebel. Ze is een mensenrechtenactiviste, door wat ze persoonlijk meemaakte maar ook al tevoren. Haar kracht is zeker intergenerationeel doorgegeven want ook haar eigen moeder verzet zich, in de luwte weliswaar. Vrouwen in Iran weten nog hoe het 40 jaar geleden was. Toen vrouwen modieus gekleed gingen, studeerden, belangrijke functies bezetten in de samenleving en mee het beleid uitmaakten van hun land. Dat is nu verleden tijd. Het regime in Iran is ongemeen hard. Al horen we daar weinig over in de media hier. De communicatiemachine van Rohani draait op volle toeren. IS komt in het nieuws met hun onthoofdingen die in aantal minder zijn dat het aantal ‘legale’ executies in Saoudi-Arabië. Maar niemand spreekt in dit verband over Iran. Daar werden vorig jaar 1119 mensen geëxecuteerd. Mona is duidelijk: je moet niet selectief zijn in je verontwaardiging. Zij is overal tegen het executeren van mensen: van Iran tot in de VS.

En zo is ze ook tegen he gebruik van wapens in een conflict. Ze wil zichzelf via studies hier verder bekwamen in conflictresolutie. Op dit vlak worden volgens haar heel wat kansen gemist, of worden ze omwille van economisch gewin gewoon niet gezet? De hele wereld verdient massa’s geld aan de oorlog in Syrië. Als je het haar vraagt, is dit één van de dingen die Europa moet doen: geen wapens meer verhandelen naar dit gebied en aan geen enkele partij aanwezig in het conflict. Verder heeft ze nog wel wat ideeën op een rij staan: sluit de ambassade van Syrië, als het volk niet meer achter hem staat, hoe kan Europa deze dictator dan nog steunen?;  investeer geld in de kampen en in voor de kinderen daar; maak werk van een no flyzone waar mensen kunnen blijven en niet hun familie, hun eten, de geluiden en geuren van hun land moeten achterlaten om te vluchten. Je hoort haar heimwee, maar voor haar was vluchten onvermijdelijk.

In Syrië was ze niet meer veilig. Zelfs daar zocht de geheime dienst haar, die twee handen op één buik is, met Assad. En ook voor de andere partij, de revolutionairen, met wie ze nochtans sympatiseert, was ze verdacht, want ze kwam uit het land dat bondgenoot was van de vijand. Een tijdlang heeft ze het nog volgehouden: ze werkte in een kinderopvang, waar ze de radio gewoon wat luider zetten als buiten de bommenregen viel.  Maar wat tijdelijk leek in het begin, werd een uitzichtloze oorlog. Haar geloof hield en houdt haar recht. Als is ze geen streng gelovige toch is het besef dat als nog niet je tijd gekomen is, je het wel zal overleven een sterk middel tegen angst geweest. Van Syrië ging het naar Turkije waar ze een erg warme herinnering houdt aan een Duits meisje dat haar zomaar onderdak verleende. En de laatste etappe was een smokkelroute naar Engeland die strandde in België. Ze woonde even in Antwerpen, maar ze had er nogal nare contacten met de lokale bewoners en besloot dat de Brusselse smeltkroes haar meer zou passen. Ondertussen woont ze twee jaar in België. Naar Iran kan ze wellicht nooit meer terug.

Eén van de redenen waarom ze het wel een voordeel vindt nu in België te wonen is dat ze niet steeds een visum moet vragen om naar Geneve te gaan waar ze zetelt in de commissie rond mensenrechten. Al is ook dat recht op vrij verkeer enigszins beperkt omdat ze een uitkering heeft en dus maar max. 29 dagen het land uit kan zijn. Wat ze moeilijk vindt, is de snelheid en taakgerichtheid in het Belgische leven. Je drinkt geen thee ronder reden. Dat maakt het moeilijk om vrienden te maken, mensen echt te leren kennen.

Ze is ondertussen Frans aan het leren en start ook met Nederlands – haar zesde taal zal dat worden! -, want in BXL moet je ‘tweetalig zijn’ om je jobkansen te verhogen, zeiden ze haar. Bovendien kan ze zich wel inleven in de Vlamingen. Zij komt zelf uit een minderheid in Iran. Als kind van zes werd ze gedwongen op school een andere taal te spreken, te schrijven, te lezen, zomaar van de ene dag op de andere was haar moedertaal haar ontzegd. Voor haar heeft taal ook een rechtstreekse link met vrouwenrechten. Veel van de vrouwen in Iran zijn niet gealfabetiseerd in de landstaal. Mannen meer. Dus als vrouwen hun recht willen uitoefen omdat ze bv. door hun man niet goed behandeld worden, zijn ze van diezelfde man afhankelijk om hun papieren in orde te brengen. Zo werkt dat dus niet. Vele vrouwen blijven zo van alle hulp verstoken. Daar vocht ze dus voor in haar moederland.

Een erge shock kreeg ze een tijdje geleden bij haar trajectbegeleider voor werk. Ze beklaagde zich dat ze haar diploma hier niet te gelde kon maken en dat de weg zo lang zou zijn om een diploma te halen. En dat de jobkes uit noodzaak zoals poetsen of opdienen in een restaurant zelfs minder opbrachten dan haar uitkering. Waarop deze dienstverlener zei “Ontketen dan een revolutie, he”. Dat had Mona niet verwacht… hoe kon het dat deze man dit woord gebruikte? Besefte hij iets van de draagwijdte ervan? Een gevoelige zone werd geraakt en ze huilde bittere tranen. Het enige voordeel zegt ze nu laconiek is dat hij haar tenminste een paar weken zal gerust laten met zijn waardeloze jobaanbiedingen.

Mona koestert ook een droom die verdergaat dan haar tijdelijk verblijf in België. Ze wil van betekenis zijn voor de kinderen die nu opgroeien in de oorlog. Ze wil niet dat dit een verloren generatie wordt waarin de kiemen voor terrorisme opnieuw gelegd worden. Ze gelooft in educatie. Mensen die hun rechten kennen en kunnen uitoefenen, die hun geloof  bestudeerd hebben en zich niet laten misleiden, die wereldwijs zijn. Daar komt vrede van.

Een jonge vrouw met zoveel talenten zou een mooie rol kunnen spelen in hulpverleningsmiddens als intercultureel bemiddelaar, als psycholoog met ervaringsdeskundigheid. Het maakt me triest en kwaad dat we mensen zoals zij geen plaats geven in onze samenleving. Ze zijn goud waard.

16 tips om een verschil te maken in 2016

Superdiversiteit is realiteit en de klimaatopwarming wordt niet meer genegeerd. Zover zijn we zeker gekomen in 2015. Maar ook: de wereld bloedt, er zijn nog nooit zoveel mensen op de vlucht geweest, de natuur is weer heel wat schatten kwijtgeraakt, de armoede in eigen land piekt. Op ‘het beleid’ wachten om een verschil te maken in 2016 kan je doen, maar werkt vooral verlammend. In de volgende 16 tips lees je wat je zelf alvast kan gaan doen. Het is niet de eerste keer in de geschiedenis dat we zien dat de verandering van onderuit komt. Power to the people. Doe jij mee?

1.       Ga in 2016 resoluut voor 1 op 21. Van de 21 maaltijden die je eet, is er slechts één waarbij je vlees eet. Dat is een verhouding die de wereld aankan. Te hoog gegrepen? Begin dan alvast met donderdag veggiedag. Want vegetarisch eten is CO2 besparen.

2.       Fietsen voor vrede. Fietsen is niet alleen goed voor je gezondheid, je bespaart er economisch heel wat mee en het is plezant. Er is nog een extra reden om te fietsen dit jaar. Als we met zijn alleen winnen aan fietskilometers, winnen we ook aan olieonafhankelijkheid. En dat kan in deze wereld voor meer vrede zorgen.

3.       Conflicten zijn goudmijnen. Leer te zeggen waar het op staat.  Ga het conflict met elkaar aan om ervan te leren en te groeien. Al te vaak werkt conflictvermijding problemen in de hand in plaats van ze op te lossen. Mensen gaan de sabotagelijn gebruiken in plaats van met elkaar te dialogeren. Wil je hier meer over leren, dan is Deep Democracy iets voor jou!

4.       Doe een dankbaarheidsmeditatie af en toe. In plaats van te focussen of wat je niet hebt en wie je (nog) niet bent, wees dankbaar voor wat je hebt en wie je bent en voor juist dit moment.

5.       Consuminder drastisch. Organiseer een geefplein, een boekenruilbeurs, een buurtspelotheek of een swishing. Vraag je bij elke aankoop af of je dit echt nodig hebt.

6.       Trek het (je) aan. Word voogd van een niet-begeleide minderjarige. Geef een kind uit een opvangcentrum een warme thuis in het weekend. Meld je aan als gastgezin voor een vluchtelingengezin. Geef hierin wat jij kan en sta open om te ontvangen.

7.       Kijk jij al vanuit een breedhoekperspectief of wil je je cultuurbril nog wat scherper stellen? Laat jezelf coachen op je interculturele competentie.

8.       Stop met wij/zijtaal te spreken en ga voor de ontmoeting. Neem je voor tegen eind 2016 16 contacten in je GSM of op Facebook meer te hebben van mensen met migratieachtergrond.

9.       Ga in de vereniging waar je actief bent na welke drempels er zijn voor mensen die anders zijn om deel te nemen. Zelf zullen jullie dat moeilijk ontdekken. Neem die andersen dus mee en druf in de spiegel kijken!

10.   Maak het leven pittiger en zet bloembakken op je vensterbanken vol kruiden.

11.   Van wie is deze samenleving? Van de dominante witte meerderheidsgroep? Integreren of assimileren: wat denk je er zelf van? Is het misschien tijd om ook aan je eigen integratieproces in deze migratiesamenleving te werken? Doe een inburgeringscursus voor autochtonen.

12.   Ben je nog geen vrijwilliger? Je kan je inzetten voor rechtvaardige handelsverhoudingen, een steunfiguur worden voor gezinnen in armoede of meewerken aan het uitdenken van beleidsalternatieven,… Kortom: engageer je.

13.   Neem je eigen drinkwaterfles overal mee en maak de industrie duidelijk dat plastic waterflesjes uit de mode zijn. De oceaan is je dankbaar.

14.   Kom op voor mensenrechten en teken de petities van organisaties die stem geven aan krachtige maar kwetsbare medemensen.

15.   Heerlijk kliederen in de keuken. Doe afstand van minstens twee electrische apparaten die je eigenlijk niet nodig hebt, maar evengoed kan delen of lenen als dat toch nodig zou zijn. Heel veel kan je ook handmatig en het is soms ook veel prettiger.

16.   Om een verschil te maken voor iemand anders, moet je niet ongelofelijk slim, rijk of getalenteerd zijn. Iemand graag zien, er echt zijn voor hem of haar, die glimlach toveren die al even achter wolken was verdwenen. Dat kan iedereen doen voor elkaar.

“Be the difference you want to see in the world.”

“Veranderen door anders te zijn. “

Goesthing wil een gids zijn voor mensen op weg in de transitie naar een ecorechtvaardige samenleving. Via coaching of training op maat, via vormingen in open aanbod of inspirerende lezingen willen we de vinger leggen op waar verschil ertoe doet. Maak jij ook het verschil in 2016? 

Waarom toch naar Parijs?

Een vraag die mensen me stellen, een zin die ik lees in de vragende ogen van mijn eigen kinderen, een vraag die innerlijk in mij woelt. Ondanks alles wat er de afgelopen week gebeurd is… toch naar Parijs. 

Eigenlijk is er niets veranderd aan de redenen waarom we gaan. Sterker nog: er is nog meer reden om te gaan. De rampen die ons te wachten staan met de op til zijnde klimaatverandering zullen de wereld alleen nog maar meer polariseren. In zij die de mogelijkheden hebben om zich hiertegen te verzetten, te ‘wapenen’ en zij die dat niet hebben, in vluchtelingenstromen wereldwijd, in een nog kleiner gebied om met zijn allen op te leven, in oorlog om water en brood. Is het dat wat we willen? Als ik onze kortzichtige politici hoor, lijkt het van wel. Er komen geen ambitieuze plannen, geen concrete maatregelen, men kan niet eens tot een taakverdeling komen tussen de bevoegde Belgische ministers. Als politici alleen maar één verkiezing ver kijken, is een wereldwijd probleem natuurlijk moeilijk aan te pakken. Als burgers kunnen we een andere bril opzetten en generaties vooruitkijken, over grenzen heen, zorg dragen voor de kinderen op deze mooie planeet. Dat is de hoofdreden waarom ik begaan ben met het klimaat, waarom ik actief ben in de transitiebeweging, waarom ik nu naar Parijs ga. En waarom ik hoop dat die 10.000 mensen die zich ook inschreven voor de klimaatmars zich op het strand van Oostende zullen verzamelen. Waarom ook mijn eigen kinderen, ondanks hun bezorgdheid helemaal begrijpen waarom hun ouders dit doen. 

We kunnen niet aan de kant blijven staan, ons opsluiten in onze huizen, niets doen of denken dat het wel allemaal zal meevallen. Tijd voor actie! En geen terroristische actie, maar vreedzame, geweldloze actie. Daar lijkt op dit moment in onze maatschappij geen plaats meer voor te zijn. Angst is geen goede raadgever. Op dit moment lijkt het er zelfs op dat de punten waar de terroristen ons in aanvallen (vrije meningsuiting, bewegingsvrijheid, burgerrechten) gevolgd worden door onze regeringen. We mogen niet meer gaan en staan waar we willen, we mogen niet meer manifesteren. Ik begrijp dat je veiligheidsmaatregelen neemt, maar laat ons op straat komen. Laat ons spreken. De angst die terrorisme heeft gezaaid speelt in de kaart van de rechtse regeringen. Wij zijn niet te stoppen, klimaatverandering wel.

Ik ontmoette de afgelopen weken zoveel betrokken burgers, zoveel jonge mensen ook boordevol enthousiasme en ideeën. De transitie is bezig. En is broodnodig. Want we gaan pas iets aan wereldvrede kunnen doen als we olieonafhankelijk worden. Meer en meer experts en deskundigen brengen deze boodschap. Als we als land niet meer verslaafd zouden zijn aan olie, maar zouden leven met 100% hernieuwbare energie, nemen we heel wat wind uit de zeilen van naties die nu de lakens uitdelen, die mensenrechten niet respecteren en de gewelddadige strijd voor een islamitische staat volop steunen. Als we investeren in hernieuwbare energie en andere transitieinitiatieven zal dat jobcreatie betekenen en dus mensen terug in de samenleving halen die nu aan de rand staan en dreigen te radicaliseren. Als er geen olie voorhanden is, kan men zich niet zomaar wereldwijd verplaatsen en gaan we ons veel meer lokaal organiseren. In het Westen en in het Oosten. En komt er ruimte voor de creatie van maatschappijsystemen die veelvormiger zullen zijn en hopelijk passender dan waar nu voor geopteerd wordt: staten gebaseerd op geweld en angst. 

Wat we nu een wereldwijde oorlog moeten noemen, draait niet om religie maar om geopolitieke belangen. Dat is de belangrijkste bouwsteen waarom zoveel landen zijn betrokken.  Alle moslims die ik ken, zeggen me dat de naam God hier niet in thuishoort. En betekent islam geen vrede? Dit lijkt nu wel heel ver weg. Ik ga naar Parijs samen met mensen wars van etniciteit, religie, nationaliteit, gender, seksuele oriëntatie, leeftijd,… omdat er iets is dat ons bindt. De droom van een nieuwe samenleving waar iedereen een plaats heeft en waar iedereen goed kan leven. Die samenleving zal er anders uit gaan zien: andere manieren van besluitvorming, een andere manier van inkomensverdeling, andere manieren van wonen, eten, je verplaatsen,… Dat brengt voor ons allemaal spanning, onzekerheid en onvoorspelbaarheid met zich mee. En dat is wat er zich nu in het kwadraat afspeelt door de recente aanslagen wereldwijd: Parijs, Raqqa, Gaza, Bamako. Voor zoveel mensen op de planeet is wat wij nu beleven trouwens dagelijkse kost. En maakt het de reden uit om het land te ontvluchten. Misschien moeten we daar eens bij stilstaan en wat lef boven halen zodat de liefde voor onze kinderen en onze blauwe bol de angst overwint.

Liefde of het Engelse LOVE. Deze vier letters staan voor mij voor Lef, Ootmoedigheid (durven spreken met respect), Verbeeldingskracht en Erkenning. Ik schrijf er een boekje over. Maar nu eerst de fiets op… naar de klimaattop!

Da nos un corazon

Grande para amar

Da nos un corazon

Grande para luchar  

Zal de klimaattop in Parijs ook over de Syriëstrijd gaan?

Samen met Background Educations en de hulp van Zineb El Boussaadani organiseerden we een drukbijgewoonde lezing met Musalem Zibak. Hij is een mensenrechtenactivist, die 10 maanden geleden Aleppo moest verlaten, waar hij 30jaar lang een praktijk had als pediater. Hij heeft een PhD in geschiedenis en is daarom goed geplaatst om ons inzicht te geven in de hele context van het huidige conflict en de geschiedenis ervan te schetsen. Het was een voor het publiek veeleisende lezing, niet in het minst door de vorm - een letterlijke lezing, en dat zijn we niet gewoon-, maar zeker ook door de inhoud: geen makkelijk te aanhoren boodschap. Het Westen is heel erg afwezig (geweest) op momenten dat de mensenrechten van het Syrische volk serieus werden en worden geschonden. Syriërs, en met hen Musalem, vragen zich dan ook af of het ons iets kan schelen wat er daar gebeurt. Op het einde van de lezing voorspelt Musalem ook hoe Brussel en België zullen geraakt worden als we geen andere politieke positie dan de huidige gaan innemen. Dus, zelfs als het ons niet kan schelen, zal het ons schaden.

Om te beginnen neemt Musalem ons mee naar de tijd waarin Syrië nog een mandaatgebied van Frankrijk was en ook de jaren daarna toen het land groeide in zijn politieke onafhankelijkheid, een eigen grondwet had en democratische bewegingen groeiden. Een multietnische, multireligieuze Syrische samenleving was 40 jaar lang een feit. Een tijd waaraan abrupt een einde kwam toen de Baathpartij aan de macht kwam en later er een militaire coup kwam die de Assadfamilie voor lange tijd in het zadel zou zetten.  De grondwet werd opgeheven, persvrijheid bestond niet meer, politieke partijen en vakbonden werd subversieve elementen, het parlement werd ontbonden.  Tot op de dag van vandaag is het een dictator die de wetten stelt, geflankeerd door een sterk uitgebouwde geheime dienst en een leger, een regime gesteund vanuit het buitenland. Als je aan Musalem vraagt wat er moet gebeuren om het conflict in Syrië te stoppen, zal dit zijn antwoord zijn: stop met het steunen van de dictator. Syrische mensen willen democratie, vrijheid en mensenrechten.

Vandaag de dag steunen we met het Westen vele dictatoriale regimes in het Midden-Oosten. Twee drijfveren liggen daaraan ten grondslag. Ten eerste is er onze absolute angst voor al wat met religie te maken heeft. En dat is dan ook wat al die dictators inzetten om zichzelf te verzekeren van Westerse steun: het is ‘ik’ of ‘de extremisten/terroristen’. Terwijl het vaak zij zelf zijn die deze terroristische groeperingen hebben groot gemaakt. Zo getuigde toch ook Musalem wanneer hij bv. vertelde over de vrijhaven die Syrië is geweest voor één van de kopstukken van Al Qaeda, of hoe Assad bewust criminelen heeft vrijgelaten uit de gevangenissen die deze groeperingen vervoegd hebben. Plekken in de gevangenis die hij nodig had om dissidente stemmen op te sluiten. Een tweede reden voor de steun van het Westen aan dictatoriale regimes ligt misschien veel dichter bij ons dan we zouden denken. En ligt ook een stuk in onze macht om daaraan iets te veranderen. Het heeft te maken met onze grote verslaving aan olie. Op jacht naar olie worden er heel wat mensenlevens in de strijd geworpen. De geopolitieke verschuivingen van de laatste 20 jaar tonen duidelijk aan dat het besef dat deze grondstof schaars wordt een belangrijke motor is voor conflict. En dus zijn maatregelen om minder afhankelijk te worden van olie, maar te gaan investeren in hernieuwbare energie, in openbaar vervoer, in duurzaam grondstofgebruik, in deel-en ruilsystemen maatregelen die mogelijks ook een veel verderstrekkend gevolg hebben op geopolitiek vlak. Dus, ja, de klimaattop zal ook bepalen niet alleen hoe het conflict in Syrië zal stoppen maar ook hoe de hele internationale verhoudingen er zullen gaan uitzien de komende jaren. En daar mag je ook als burger van wakker liggen. We do care!

Zo moeder, zo dochter

Leen Laenens was te gast bij Thee en Taart gisteren. Op het kruispunt van de Week van de Fair Trade en de aanloop naar de klimaattop in Parijs spraken we met haar over de vraag 'Kan fair trade de klimaatopwarming een halt toeroepen?' Haar antwoord was klaar en helder: ja. Het is absoluut nodig om tot een planetair klimaatakkoord te komen. En daarbij kunnen we heel wat leren van wat onze partners in het Zuiden ondernemen.

Neem alleen al maar de manier waarop we ons voorbereiden op die conferentie: de landen uit het Noorden met ronkende intentieverklaringen, de landen van Afrika met een lijst van wat zij allemaal al realiseerden. Waar kijken we naar? Leren van de lessen uit het verleden of gokken op een toekomst vol loze beloftes? Ook in de praktijk tonen landen met weinig middelen zich soms erg inventief. Zowel in Rwanda, waar Leen onlangs was, als in Congo vanwaaruit een partner van Oxfam-Wereldwinkels ons toesprak over "de smaak van patat in de koffie", gaat de agroecologie in stijgende lijn. Oplossingen op maat van mens en milieu; daar zou veel meer in moeten geïnvesteerd worden. Zoiets als een kleien stoofje waar op gekookt wordt, zorgt ervoor dat ontbossing wordt tegengegaan; met boeren in de omgeving materiaal verzamelen zodat er goede compost kan worden gemaakt, verrijkt de bodem en zorgt voor meeroogsten zonder enorme kapitalen voor kunstmest. Door hier producten van eerlijke handel te kopen, steunen we die duurzame landbouw in het Zuiden. Dat is één stapje op de ladder van engagement.

En er zijn zo nog vele vormen van 'klein verzet' te noemen: samentuinen, geefpleinen, meer fietsen, vegetarisch eten,... al die kleine daden dragen samen bij tot heel wat minder uitstoot. En de rekening maak je niet alleen voor jezelf, vooral ook samen met andere mensen werk je aan een andere economie. Want er is wel een alternatief! Volgens Naomi Klein is daar een paradigmashift voor nodig. In haar nieuwste boek 'Verander nu voor het klimaat alles verandert' doet ze een oproep om niet vanuit angst te handelen, maar verbeelding en creativiteit de vrije loop te laten en in de transitie die nodig en noodzakelijk is ook de leuke aspecten te waarderen. Ook Steven Vromman, de Low Impact Man die a.s. donderdag in Mechelen te gast zal zijn, gooide het over die andere boeg in zijn Ecocomedy en boek 'Stop met klagen'. Leen verwees naar boeren in Latijns-Amerika die het concept van 'het goede leven' huldigen. Voor haar betekent dit dat wat ze onderneemt ook plezant mag zijn. Het is niet alleen een strijd. Al kan het er soms pittig aan toe gaan.

Haar dochter, Barbara, verwierf naam en faam toen ze als veldbevrijdster aardappelplanten uit een genttechdemoveld verwijderde. Een actie van burgerlijke ongehoorzaamheid, die goed onderbouwd was. En waar ze zeker de lessen ook thuis geleerd had. Deed niet Leen ook mee aan heel wat pogingen om in Kleine Brogel over het hek te geraken? Barbara lukte het en dat bracht haar in de media en in de rechtszaal en dit zette een maatschappelijke discussie in gang. Deze vormen van activisme scoren dus effect. En de trots van moeder op dochter ontbreekt niet. Sterker nog, Leen las ons de vijf levenslessen van Barbara voor, waar ook zij nog veel uit kan leren.

1. Besef dat er alternatieven zijn
2. Weet wat je eet
3. Omring je met mensen die je steunen en stimuleren
4. Stel simpele vragen
5. Draag schoenen waarmee je over een hek kunt :-)

En we eindigen met de wijze woorden van Paolo Freire die Barbara's motto zijn:

"Zonder een minimum aan hoop kunnen we de strijd niet eens aanvangen. Maar zonder de strijd, vervliegt hoop, verliest ze haar stuwing en verandert ze in hopeloosheid."

Het sociaal verkeer regelen door met de meubels te schuiven

Ruth Soenen is pedagoog en antropoloog en ontwikkelde een fascinatie voor het alledaagse. Je kent haar misschien door haar werk op de Antwerpse tram. Uren reed ze mee en observeerde ze wat er zich daar afspeelde in deze collectief gebruikte ruimte. Ze wees ons op de dynamieken van het kleine ontmoeten. Momenteel verlegt ze haar actieradius naar bibliotheken, scholen, culturele centra. Ze is ook nauwer gaan samenwerken met architecten. Gaandeweg ontdekte ze immers dat de ruimte zelf ook veel mogelijkheden biedt om zinvolle sociale interventies te doen. De sfeer die we er creëren, de manier waarop we die ruimte inrichten, de al dan niet aanwezige grenzen bepalen of en hoe een ruimte gebruikt zal worden. Conflicten zullen er altijd zijn in die collectief gedeelde ruimtes, maar je kan ze hanteerbaar maken. Dat is de optimistische boodschap die Ruth gisteren bracht op onze Thee en Taartbijeenkomst. Deze overtuigde dame verdient het gehoord te worden door velen, niet in het minst door beleidsmakers en liefst nog vóór er aan bouw-of renovatieplannen wordt gedacht.

Waar het meeste onderzoek zich focust op  de sociale relaties die al bestaan in een buurt, school, bedrijf, gaan Ruth en haar team juist aan de slag met de relaties tussen onbekenden. Die kunnen soms verbindend zijn soms conflictueus, oppervlakkig en soms verrassend diepgaand. Wat alleszins typerend is is dat ze tijdelijk zijn en mobiel. In deze ruimtes heerst er ook relationele fluïditeit. Je kan kiezen om in relatie te gaan, je kan het ook niet doen, het hoeft niet. Dat is een groot verschil met de wereld van de intieme relaties waar je je niet zomaar aan kan onttrekken zonder gevolgen. Een interessante link zie ik hier met het hele denken over meervoudige identiteiten. In de publieke ruimte kan de blik op iemand soms snel wisselen. Meer nog, de ingangspoort van een andere sociale identiteit nemen, kan weer flexibiliteit in ons denken en handelen brengen en opent deuren. Een voorbeeld: in een speeltuin ontstaat er een uitsluitende dynamiek. Bepaalde kinderen laten andere kinderen nooit op de schommel. Deze speeltuin ligt in de joods-orthodoxe buurt in Antwerpen. De Vlaams-autochtone kinderen voelen zich uitgesloten. Hun moeders gaan aan het praten hierover en zoeken verklaringen in de joodse cuultur. Begrijpelijk en misschien ook zinvol. Maar geraken we niet veel verder in de oplossing als we dit vooral gaan bekijken als een dynamiek tussen kinderen? Soms is cultuur een zeer remmende factor om interactioneel vooruit te geraken. Aan cultuur kunnen/mogen we niet raken, daar blijven we af. Terwijl net hier het erbij-zijn me heel belangrijk lijkt. In het alledaagse, concrete bepaalde sociale interventies doen die een verschil maken.

Ruths werk gaat nog een stap verder. Ze verwijst in haar verhaal naar de ideeën van Lofland, een antropologe die in San Francisco veel veldwerk deed. Lofland spreekt over drie werelden waarin mensen zich bewegen. Er is de publieke sfeer, met interacties tussen onbekenden, er is de parochiale sfeer waar relaties tussen mensen groeien op basis van herkenning spelen en er steeds een risico is op uitsluiting van anderen die geïdentificeerd worden als niet-behorend tot. De derde wereld is die van onze intieme relaties, onze privésfeer. Interessant is dat in collectief gebruikte ruimtes deze 3 werelden ook aanwezig zijn, maar steeds wereld 1 de overhand weer neemt. Net op het snijvlak van deze werelden kunnen conflicten ontstaan, waar je met ruimtelijke ingrepen een verschil kan maken. Zo vertelde Ruth ons over haar werk in bibliotheken. Daar ontstaan vaak conflicten aan de leestafel. Mensen komen aan, bezetten de ruimte, er ontstaat een pikorde over wie het eerst welke krant mag lezen. Wereld 1 wordt stilaan wereld 2, een wereld van bekenden waar ranking en status een rol spelen en die zich gaandeweg sluit. Maar de leestafel bevindt zich een collectief gedeelde ruimte dus plots duiken daar anderen op, met een andere leeftijd, een andere kleur en vooral heel andere gewoontes die de bestaande sociale orde aan de leestafel gaan verstoren. Hier speelde het conflict zich af tussen blanke mannelijke senioren en jongeren met migratieachtergrond. Hoe ga je daar als bibliothecaris mee om? Regels en verboden installeren, repressief optreden,... vaak zette het geen zoden aan de dijk. Door anders te gaan kijken en te gaan analyseren wat er zich in deze gelaagdheid allemaal afspeelt, kwam er ruimte om op een andere manier te gaan interveniëren. De leestafel werd vergroot, er werden Ipads geïnstalleerd waardoor digitaal raadplegen mogelijk was en een groot schaakbord werd in de buurt van de leestafel geplaatst. Vooral daar ontstonden er interacties van een heel andere kwaliteit tussen experimenterende jongeren en wijze ouderen. Er werd geleerd van elkaar.

Deze indirecte manieren om het sociaal verkeer te regelen zijn veel minder normatief maar vragen wel wat van ons als actoren in die collectieve ruimte: anders leren kijken, analyseren vanuit wat is en wat er gedaan wordt ipv vanuit ons denken over en niet in het minst soms leren loslaten. Ook de openheid om van anderen te leren kan ons hier veel opleveren. Ruth vertelde hoe ze nu in organisaties de problemen die ontstaan met het nieuwe werken verbindt aan interactiewijzen van jongeren in wat we noemen 'concentratiescholen'. Het probleem is dat we vanuit ons Westerse ideaal vaak één interactiewijze maar tolereren gekoppeld aan één ruimte. Terwijl we net veel verschillende interatiewijzen zouden kunnen combineren in één ruimte. Dat vraagt creativiteit en improvisatie. Een insteek die ik herken in het werk van twee dames uit Nederland die onlangs een boek schreven over The corporate tribe. Danielle Braun en Jitske Kramer verbinden de werelden van ver en dichtbij om met een andere blik naar organisaties te kijken en daar te gaan interveniëren. Ook twee antropologen, ook twee eigenzinnige vrouwen. Laat ons deze andere geluiden koesteren. Ze kunnen ons heel wat inspiratie bieden voor onze samenleving-in-transitie!

Radicalisering: ons verhaal

Een mooie zomeravond in de tuin van de Wereldwinkel met een zeer diverse groep van  mensen. Durre Ahmad was onze gast op Thee en Taart gisteren. Zij nam ons mee naar de wortels van radicalisering door drie verhalen te vertellen. Daarbij verwees ze naar de mooie TEDconferentie van Chimamanda Ngozie Adichie ‘The danger of a single story’.

‘Haar’ verhaal begon bij haar kindertijd in Pakistan, nog voor de Koude Oorlog uitbrak. Waar zij schoolliep bij de zusters en de bijbel een deel van haar leven was terwijl zij diepgelovige moslimouders had. In dat Pakistan was er een diversiteit aan levensbeschouwingen: zoroasters, boeddhisten, soennieten en sjiieten, christenen leefden er samen. Religie was geen conflictstof. Waar Pakistan wel in meegezogen werd, was een conflict waar zij misschien erg weinig mee te maken hadden, maar dat de volgende generaties enorm zal tekenen. Allen verenigden zich om het communisme buitenspel te zetten. Zo kwam bijvoorbeeld Bin Laden op het toneel en vele anderen die nu trekkers zijn van jihads en destijds getraind en bewapend werden door de VS. Dat is het geopolitieke verhaal. Dat psychologische wonden nalaat. De oorlog veranderde het leven van de kinderen compleet. Een indoctrinatiemachine trok zich op gang die de curricula op scholen veranderde, die een zwarte salwar kameez als schooluniform oplegde, die mannen en vrouwen die samen door het park liepen ging vragen naar hun trouwcertificaat,… een totalitair regime, waarin angst begon te overheersen. “Anxiety is a dis-ease”, zei prof Ahmad. Je voelt je nooit meer ergens gerust, je basisvertrouwen in mensen wordt geschonden. Dat was zeker zo voor de duizenden wezen die achterbleven na die oorlog. Deze jongens werden opgevangen in madrassa’s, unisex mannenbastions. Het vrouwelijke element dat de islambeleving in Pakistan zo tekende, werd uitgesloten. Met geld van Saoedi-Arabië werd één versie van de islam opgelegd aan alle moslims. In deze versie is geen plaats voor vrouwen. Zij worden letterlijk monddood gemaakt door hen van kop tot teen te sluieren en hen rechten te ontnemen: alleen de deur uitgaan, autorijden, recht op zelfbeschikking over je lichaam. Er ontstond een ‘monchromatic society’. Alle kleur verdween. In een psychologisch experiment is bewezen dat als je mensen in een kamer zet waar alles wit is, ze hun perceptievermogen verliezen en blind worden.

En daarna kwam ‘jouw’ verhaal, het verhaal van wat hoe de moderniteit de Westerse mens en zijn relatie tot religie voorgoed veranderde (uitspraak van Karen Armstrong). De moderne mens heeft religie vervangen door rationaliteit. Ik denk, dus ik ben. Deze Cartesiaanse split van hoofd en lichaam trekt zich door naar de manier waarop we met geloof omgaan. Geen enkele religie heeft zo geïnvesteerd in wetenschappelijke bewijzen voor haar bestaan dan het Christendom wel. Religie is echter vooral mythos in plaats van logos. Het is een verhaal en geen set van regels en waarheden. Het gaat over betekenisgeving. Sinds de moderniteit is psychologie de ‘logos of the soul’ geworden, ze vervangt religie omdat mensen nood hebben aan betekenisgeving. Hedentendage zien we dit ook in de consumptie van mindfullness, yoga,…Wat in de moderniteit ontbreekt is, de emotie, de intuÏtie, het vrouwelijke element. Vrouwen zijn ‘bad’ – ketters, zoals Jeanne d’Arc- of zijn ‘mad’ en lijden aan hysterie of depressie en tegenwoordig burn-out. De heksenjacht is een triest voorbeeld van wat het Westen deed met vrouwen die een ander geluid lieten horen. Historisch gezien is dit een gigantische aanslag op vrouwen geweest. Exacte cijfers zijn er niet, maar ze variëren van 60.000 tot 100.000 geëxecuteerden in Europa. En die heksen waren voor 80% vrouwen.

En hier komt ‘ons’ verhaal op de proppen. Eigenlijk zitten we in hetzelfde schuitje. De globalisering heeft ervoor gezorgd dat de ideeën van de moderniteit en het wetenschappelijk-technologisch denken ons allen hebben gedreven tot het declameren ‘het’ enige en juiste antwoord. Dat doen de hoogopgeleide ingenieurs van Al Qaida en de atheïstische wetenschappers in West-Europa, dat zeggen de wahabitische Saoedi’s en dat zeggen de ayatollah’s in Iran: wij hebben de waarheid in pacht. Door het verlies van symboliek en het niet meer belichaamd zijn van religie, wordt religie een overtuiging. En eens jij overtuigd bent, is het zaak de ander te gaan overtuigen desnoods met geweld. In Syrië worden momenteel alle bewijzen vernietigd dat religies ooit samenleefden in vrede. Radicalisering is een uiting van een diepere crisis, de crisis van betekenisgeving. Religie geeft ons verbinding met onze emotionele wereld, symbolen zeggen wat niet gezegd kan worden. De jonge mannen die nu de jihad strijden, zijn niet gedreven door religie, wel door een gewelddadige overtuiging die betekenis verleent aan hun bestaan dat getekend is door ervaringen van discriminatie en een gevoel van uitsluiting, soms al generaties lang. 

Kan er iets gedaan worden voor die jongeren die gaan strijden?, is er een therapie werd er gevraagd? Volgens prof. Ahmad zal het generaties duren voor de pijn en woede die in de harten en hoofden is geïnternaliseerd zich ten goede kan keren. En wat kunnen wij dan nu doen?, vroeg iemand anders. Want ook al kan je als individu de wereld niet veranderen, samen kunnen we misschien wel beweging creëren. De belangrijkste sleutel zit in bewustwording van dit alles en vanuit dat bewust in het leven staan, keuzes maken: om niet mee te gaan in blind materialisme, om je niet te laten beangstigen door Big Brother, om zo min mogelijk olie te gebruiken en energieonafhankelijk te leven zodat de petrodollars aan invloed verliezen. En zo kwamen we op die warme zomeravond van een gesprek over religie op een gesprek over een klimaatneutrale levenswijze. De transitie naar een leefbare wereld ligt fundamenteel in het toelaten van verschil! Monocultuur zorgt voor uitsluiting en geweld. Diversiteit brengt erkenning en vernieuwing. Dat is zo als we het over biodiversiteit hebben, net zo goed als we het over diversiteit tussen mensen hebben. Dat zei Vandana Shiva al jaren geleden, om maar even naar een andere wijze dame te verwijzen.

Persoonlijk hou ik ook een bijzonder gevoel over aan het weerzien met Durre. Hoewel zoveel ons zou kunnen scheiden, lijken we heel erg op dezelfde golflengte te zitten. We gebruiken beiden het verhaal van ‘the danger of a single story’ in onze vormingen en de uitspraak van Gandhi die aan bod kwam tijdens haar lezing ‘Be the change you want to see in the world’ had ik vooraf als een postkaartje op ieders stoel gelegd. Deze diepere connectie met elkaar geeft me hoop dat er wereldwijd heel wat mensen zijn die heel radicaal zijn, in de betekenis van het werken aan bewustwording van zichzelf en anderen in deze wereld. Het is het enige tegengif dat we momenteel in handen hebben. Laat de heks in jezelf maar los!